Eski beyaz eşya nereye verilir? Yönetmelik ne diyor

Buzdolabın ya da çamaşır makinen yerini yenisine bırakıyor ve aklında tek bir soru var: eskisi ne olacak? Kapının önüne bırakmak kolay görünür ama Türkiye'de bunun cevabı yönetmelikte yazılı ve çoğu zaman sandığından daha zahmetsiz: yeni cihazı aldığın satıcı, istersen eskisini ücretsiz geri almak zorunda.

⚡ Kısa özet: Önce cihazın gerçekten bitip bitmediğini öğren; onarılabiliyorsa atık değildir. Yeni cihaz alıyorsan satıcıdan eskisini geri almasını iste: internetten alışveriş dahil, marka fark etmeksizin ve nakliye ya da ek ücret olmadan alması gerekiyor. Aynı gün olmazsa 30 gün içinde bir tarih kararlaştırılır. Yeni cihaz almıyorsan belediyenin atık getirme merkezine götür. Küçük cihazlar için büyük mağazalarda mor toplama kutusu var. Çöp kenarı ve kayıt dışı toplayıcı yok.

Hangi kural geçerli?

Konunun Türkiye'deki dayanağı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının Atık Elektrikli ve Elektronik Eşyaların Yönetimi Hakkında Yönetmelik'i. Resmî Gazete'de 26 Aralık 2022'de yayımlandı, 1 Şubat 2023'te yürürlüğe girdi ve 2012'deki eski yönetmeliğin yerini aldı. Kısa adı AEEE (atık elektrikli ve elektronik eşya).

Yönetmeliğin amacı "döngüsel ekonomi ve kaynak verimliliği". Pratikte ne demek? Bir cihaz bittiğinde parçaları yeniden kullanılabilsin, geri dönüştürülebilsin ve içindeki zararlı maddeler doğaya karışmasın. Bunun için kural basit: beyaz eşya, evsel çöpten ayrı toplanır.

Cihazının üzerinde, kılavuzunda ya da garanti belgesinde üzeri çarpı işaretli bir çöp kutusu sembolü görürsün. Yönetmelik üreticilerden bu sembolü koymalarını istiyor; anlamı da tek cümle: bu cihazı diğer ev atıklarıyla atma.

Adım adım: eski beyaz eşyayı doğru yere ulaştır

1. Önce cihazın gerçekten bitip bitmediğini öğren; arıza onarılabiliyorsa atık olmaktan çıkar. En çevreci cihaz, kullanmaya devam ettiğin cihazdır. Yönetmelik tüketiciden de uzun ömürlü ve tamir edilebilir eşyayı tercih etmesini istiyor. Bir çamaşır makinesinin su almaması ya da bir buzdolabının soğutmaması tek bir parçadan kaynaklanabilir. Karar vermeden önce arızanın ne olduğunu öğren; beyaz eşyaların ortalama ömrüne ve eski buzdolabını değiştirmenin hesabına bakmak da kararı kolaylaştırır.

2. Çalışan ama artık kullanmadığın cihazı yeniden kullanıma yönlendir. Yönetmelik bunu açıkça tanıyor: kullanılmış bir cihazı atık saymak zorunda değilsin, yeniden kullanıma yönlendirebilirsin. Sorunsuz çalışan bir cihaz, başka bir evde yıllarca iş görebilir.

3. Yeni cihaz alıyorsan satıcıdan eskisini geri almasını siparişte iste. Bu, en kolay yol. Yönetmeliğin 10. maddesine göre satıcı, internetten satış dahil yeni ürün sattığında, talep edersen eş tipte ve aynı işlevi gören eski cihazı markasına, modeline bakmadan almakla yükümlü. Yeni ürün evine teslim ediliyorsa eskisini aynı adresten alır ve bunun için nakliye ya da başka bir ek ücret istemez. Eş tip demek: yeni çamaşır makinesi alırken eski çamaşır makineni verirsin, buzdolabı alırken eski buzdolabını.

4. Eskisi teslimatta alınamıyorsa satış tarihinden sonraki otuz gün içinde bir teslim tarihi kararlaştır. Bazen eski cihaz o gün hazır olmaz; bağlantısı sökülmemiştir ya da içi boşaltılmamıştır. Yönetmelik bu durumu da düşünmüş: talep edersen satıcı, satış belgesindeki tarihten itibaren 30 takvim günü içinde, sana bildirdiği tarihte eski cihazı teslim alır. Satış belgeni bu yüzden sakla.

5. Yeni cihaz almıyorsan belediyenin atık getirme merkezine ya da toplama noktasına götür; küçük cihazları büyük mağazalardaki mor kutuya bırak. Belediyeler sıfır atık sistemi içinde atık getirme merkezleri kurmakla, gerektiğinde araçla dolaşan mobil atık getirme merkezleri ile toplamayı desteklemekle yükümlü. En yakın merkezi ve büyük eşya için nasıl bir yol izlendiğini belediyenden öğrenebilirsin. Ütü, saç kurutma makinesi, telefon gibi küçük cihazlar için ayrıca bir kolaylık var: elektrikli ve elektronik eşya satış alanı en az 400 m² olan mağazalar, dış boyutu 25 cm'den küçük atık cihazlar için mor renkli bir toplama kutusu bulundurmak zorunda. Buraya bırakmak için alışveriş yapman gerekmez, ücret de istenmez.

6. Cihazı çöpün yanına bırakma ve kayıt dışı toplayıcıya verme. Yönetmelik tüketiciden atık cihazı evsel atıktan ayrı biriktirmesini ve kayıt dışı toplama yapanlara vermemesini istiyor. Sebep cihazın içinde: doğru tesiste ayrıştırılmayan bir beyaz eşyanın parçaları ve maddeleri kontrolsüz biçimde çevreye karışabilir. Lisanslı tesise giden cihazın ise parçaları yeniden kullanılabilir ve malzemesi geri kazanılabilir.

Üreticiler de geri alıyor

Yönetmelik yükü yalnız satıcıya bırakmıyor. Üreticiler, evlerden çıkan atık cihazları toplamak için yılda en az bir kez marka ve model ayırt etmeden geri alma kampanyası düzenlemek ve bunu sosyal medya dahil uygun kanallardan duyurmakla yükümlü. Satıcılar da mağazada ve internet sitesinde, atık cihazın nasıl toplandığını müşteriye anlatmak zorunda. Bir beyaz eşya markasının ya da mağazanın sitesinde "geri dönüşüm" veya "geri alma" bölümü görürsen, kaynağı bu yükümlülük.

"Yeniden kullanıma hazırlama" ne demek?

Yönetmelikte sık geçen bir kavram bu. Tanımı şöyle: atık hale gelmiş bir ürünün ya da parçasının temizleme, onarım veya kontrol işlemleriyle tasarlandığı şekle getirilmesi. Yani mevzuatın gözünde de onarım, atık yönetiminin bir parçası. Geri dönüşüm iyidir; ama bir cihazın ömrünü uzatmak, onu parçalayıp malzemesini geri kazanmaktan önce gelir. Onarım hakkı tartışmalarının ve e-atık sorununun ortak noktası da bu sıralama.

Önce öğren, sonra karar ver

Eski cihazını vermeden önce iki şeyi bil: arızanın ne olduğunu ve elinde hangi hakların olduğunu. Arızayı benservis.com'daki ücretsiz teşhisle birkaç soruda görebilirsin; cihaz onarılabiliyorsa kullanmaya devam edersin. Yenisine karar verdiysen eskisini satıcıya geri ver, almıyorsan belediyenin toplama noktasına götür. Cihazın ikinci hayatı, doğru yere ulaşmasıyla başlar.

Sık sorulan sorular

Eski beyaz eşya nereye verilir? Belediyelerin sıfır atık toplama noktalarına, atık getirme merkezlerine ya da satıcıların, üreticilerin ve lisanslı işleme tesislerinin kurduğu toplama yerlerine. Yeni cihaz alıyorsan en kolayı eskiyi satıcıya geri vermek.

Yeni beyaz eşya alırken satıcı eskisini almak zorunda mı? Talep edersen evet. İnternetten satış dahil, eş tipte ve aynı işlevi gören eski cihazı markasına bakmadan alır; teslimat adresinden alır ve nakliye ya da ek ücret istemez.

Eski cihaz teslimat günü alınmazsa ne olur? Talep edersen satıcı, satış belgesindeki tarihten itibaren 30 takvim günü içinde, sana bildirdiği tarihte teslim alır.

Küçük elektronik cihazları nereye atabilirim? Satış alanı en az 400 m² olan elektronik mağazalarındaki mor toplama kutusuna. Dış boyutu 25 cm'den küçük cihazlar için geçerli; alışveriş şartı ve ücret yok.

Eski beyaz eşyayı çöpe atabilir miyim? Hayır. Atık cihaz evsel atıktan ayrı biriktirilir ve kayıt dışı toplayıcılara verilmez. Cihazdaki üzeri çarpı işaretli çöp kutusu sembolü bunu anlatır.